دائره المعارف کتابداری

دایرة­المعارف­­های پیوسته[1] در گفت­وگو با دکتر خسروی

امروزه  محیط وب امکانی را برای ناشران فراهم آورده که می­توانند منابع خود را به صورت تمام متن در اختیار مخاطبان خود قرار دهند. ناشران کتاب­های مرجع، با توجه به حجم بالا و هزینه زیاد تولید این منابع، راغب­تر از سایر ناشران در تلاشند تا هرچه بیشتر و بهتر بتوانند از این امکان بهره گیرند. البته این امر باعث افزایش توجه افراد در استفاده هرچه بیشتر از این منابع نیز گشته است.

اخیراً کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران دایرة­المعارف کتابداری و اطلاع­رسانی خود را از طریق وب در اختیار کاربران قرار داده است. بررسی اینکه تا چه حد توانسته از قابلیت­های محیط وب در راستای اهداف خود بهره گیرد و در این مسیر با چه چالش­هایی روبه­رو بوده است را در گفتگو با دکتر فریبرز خسروی، معاون کتابخانه ملی و مسئول این طرح، پی­می­گیریم.

n لطفاً در خصوص دایرة­المعارف­های پیوسته شکل­گیری دایرة­المعارف پیوسته کتابداری و اطلاع­رسانی که به­همت شما و همکارانتان روی وب سایت کتابخانه ملی قرار گرفته است، توضیحاتی را بیان بفرمایید.

¨   اعتقاد فردی من این است که دنیای جدید و محمل­ها و ابزارهای جدیدی که آمده است، حیطۀ جدیدی را می­طلبد. زمانی ابزارها و محمل­های مشخصی داشتیم که محدودیت­های خود را دیکته می­کرد. امروزه محمل­های جدید خصوصیات خودش را بر ما دیکته خواهد کرد،حتی اگر در مقابل این آن­ها مقاومت کنیم. از زمانی­که بحث انتشار دایرة­المعارف کتابداری و اطلاع­رسانی مطرح شد، نگاه ما این بود که دایرة­المعارف مجموعه­ای است از مقالات که از حرف «الف» شروع و به «ی» ختم می­شود و مجموعه­ای از مداخل را دربرمی­گیرد. دایرة­المعارف کم­حجم ممکن است، یک جلد باشد و پرحجم ممکن است پنجاه جلد باشد. روند انتشار برخی از این دایرة­المعارف­­ها نشان می­دهد که بین جلد اول و پنجاهم آن، ممکن است كه صد سال فاصله بیفتد. گاهی می­بینید که جلد  اول دایرة­المعارفی چاپ شده و پانزده سال طول کشیده تا جلد چهاردهم آن منتشر شود و مطالب جلد اول قبل از انتشار به بازبینی و بازنگری نیاز دارد. ذهنیت من همیشه این بود که چرا از ماشین استفاده نکنیم. مثلاً شخصی هست که مدخلی را در حرف «ی» می­تواند ترجمه کند و سن او هم طوری است که ممکن است تا ما مداخل حرف «ی» را منتشر كنيم، ديگر در ميان ما نباشد. ما می­توانیم به جای تدوین و آرشيو آن، با استفاده از امكانات دنیاي جدید آنچه را که داریم، عرضه كنيم. این کار چند فایده دارد؛ اول اینکه اطلاعات حبس نمی­شود، یعنی اگر امروز مقالات «ی» تنظیم شده باشد، منتظر نمی­مانیم تا پنج یا شش سال دیگر آن را منتشر کنیم. دوم اينكه ابزارهاي نوین امکان ویرایش لحظه­ای را به ما می­دهد. نباید منتظر باشیم که یک ویرایش ازکار تنظیم شود و پنج یا شش سال دیگر یک نسخه از آن چاپ شود. خوشبختانه این کار صورت گرفته و از زماني­که من به بخش فناوری آمدم و با زحمات همكاران، توانستيم آن را در قالب جدیدی ارائه دهیم.

n       به کارگیری فناوري در تدوین دایرة­المعارف­­ها، شیوۀ تدوین دایرة­المعارف­­ها را تغییر می­دهد.

¨   بله همین طور است. اگر بتوانید پویایی لازم را در مقالات پدید بیاورید، درصدی از این کار را انجام داده­اید. مثلاً اگر واژه­ای را ببینید که ارجاع دارد و همین­طور ارجاع در ارجاع، می­تواند فرد را به مقصود برساند. من معتقدم كه اگر همۀ دایرة­المعارف­­نویسان کشور برای تدوین دایرة­المعارف اساس را استفاده از فناوري جدید بگذارند و بعد از آن پرینت بگیرند، بسیار پرفایده است. برنامۀ قبلی ما حرکت از چاپ به دیجیتال بود، ولی من اعتقاد دارم که الآن می­طلبد که از دیجیتال به سمت چاپ حرکت کنیم و برنامۀ ما هم همین است. ویرایش و اصلاح­های لازم روی آن صورت بگیرد و یک نسخه از آن را به دیجیتال بسپاریم.

n             دایرة­المعارف کتابداری و اطلاع­رسانی از چه زمانی پیوسته شد؟

¨  اين اقدام حدود یک سال پیش در سازمان به­صوت آزمایشی اجرا شد، این عادت ماست کاری را که می­خواهیم به بیرون ارائه دهیم، ابتدا درون سازمان تجربه می­کنیم و اصلاحات لازم را روی آن انجام می­دهیم و حدود دو یا سه ماه است که این کار را تحت وب ارائه دادیم.

با توجه به آنچه در خصوص استفاده از قابلیت­های محیط جدید اشاره شد، آیا صرفاً تغییر رسانه مد نظر است یا واقعاً برای استفاده از محیط جدید و قابلیت­های آن تلاش می­شود تا  فرصت نوینی ایجاد شود؟

¨   غالباً اصرار بر این است که رايانه کارهای دستی ما را مکانیزه کند، در حالی­که وقتی بحث مکانیزه پیش می­آید، فرهنگ خود را باید با خود بیاورد و ما نسبت به این مسئله مقاومت مي­كنيم. مثلاً در فهرست­نویسی زماني بحث ما این بود که نام دو یا سه نویسنده درج شود و بعد «و دیگران» بيايد. «و دیگران» زمانی بود که فضای کارت برگه محدود بود، این کار الآن دیگر معنا ندارد، ولی ما هنور مقاومت داریم. منظورم از اين مثال کل جامعه است. طبیعتاً با این نوع جست­وجو، نوع نگاه به آن و نوع حرکت در آن تغییر می­کند. اگر ما باور کنیم که دنیای جدید، به­خصوص محمل­های اطلاعاتی، ساختارها و فرآیندها را تغییر می­دهند، ديگر اصرار نخواهيم كرد که فرآیندهای قدیمی را داشته باشیم و از آن دفاع کنیم. بايد ارجح این باشد که بتوانیم از این ابزار جدید استفادۀ بهینه کنیم، نه اینکه آن را در محدودیت­های دنیای خود محصور کنیم.

اگر بخواهید از دایرة­المعارفی که به­صورت الکترونیکی بر روی وب­سایت کتابخانه ملی قرار دارد، تعریفی ارائه دهید یا ویژگی­های آن را توضیح دهید، در مقایسه با سایت­های مشابهی که در اینترنت وجود دارد، مثل ویکی­پدیا یا شبیه آن، چه قابلیت­ها و ویژگی­هایی را برای بیان می­کنید؟

¨  من اصرار ندارم که این دایرة­المعارف ویژگی برتری نسبت به سایرین دارد، ولی ما سعی کردیم که آن را در قالب یک برنامه ارائه دهیم، منتهی اگر با توجه به محدودیت کاغذ بخواهیم كه اغلاط خود را اصلاح کنیم یا در آماری که در مقالات رخ داده، تجدیدنظر كنیم، ويرايش آن آسان­تر و سريع­تر است. مثلاً ما کتابخانه­ای را توصیف کرده­ایم که آمار آن به پنج سال پیش مربوط است. طبیعی است که این آمار در حال حاضر همخوانی ندارد، اگر بخواهیم در آن تجدیدنظر هم كنیم، مراحل چاپ آن دو سال طول می­کشد و دو سال دیگر این دایرة­المعارف ویرایش شده که چاپ می­شود، باز نسبت به سه سال قبل خود کهنه است. از مزیت­های این کار این است که امکان ویرایش را بسیار تسریع می­کند. ما بر خلاف ویکی­پدیا که ناظر ندارد، اعتقاد داریم که ویرایش­ها باید از فیلتر نظارتی عبور کند. لذا هر ویرایشی که روی این مقالات صورت بگیرد، هیاتي بر آن نظارت دارد و آنها تشخیص می­دهند كه آیا این ویرایش­ها درست است و می­تواند لحاظ شود، يا اینکه میزان ویرایش­ها به­حدی است که نام فرد به­عنوان ویرایشگر افزوده شود یا آنقدر می­توانسته به این مقاله مطلب اضافه کند که به­عنوان فرد پدیدآور همراه اضافه شود، یا مثلاً فردی مدخلی را دوباره نوشته و بسیار عمیق­تر و بهتر از قبل است. هیات علمی این موارد را بررسی و تصمیم­گیری می­کند. اساس كار ما این است که یک نسخه از اصل را همیشه آرشيو مي­كنيم. مثلاً فرض کنید فردي مقاله­ای را با عنوان حق مؤلف نوشته باشد، نسخۀ اصلی آن همیشه محفوظ است و برای آن ویرایش­های مختلفی نوشته می­شود و در پايان یک ویرایش نهایی داریم که ممکن است اسم پنج نفر به آن افزوده شده باشد یا نشده باشد یا ممکن است مدخل آن فرد کلاً تغییر کرده باشد یعنی مقالۀ حق مؤلف آن فرد به­عنوان مقاله شمارۀ یک و مقالۀ فرد ديگری که اطلاعات به­روزتری دارد، به­عنوان مقالۀ شمارۀ دو قلمداد شود و آن را آخرین ویرایش مقاله تلقی می­کنیم.

n فرمودید یک هيات نظارتی برای ویرایش اصلاحات پیشنهادی وجود دارد که شاید در ویکی­پدیا مشابه این لحاظ نشده است، آیا سرعت نظارت و بحث بررسي محتوایی به­حدی است که باعث کندی کار نشود؟

¨  همواره اصرار داریم که اقلاً هر ماه یک بار دربارۀ مطالب آماده تجدیدنظر، تصمیم­گیری و نظرات را اعمال کنیم.

n       آیا کاری که در حال حاضر در وب انجام می­شود، با استفاده از نرم­افزار خاصی صورت می­گیرد یا از صفحات وب و به­صورت ایستاتیک استفاده می­کنید؟

¨  بله همكاران برنامه­ای نوشتند و اين كار مسلماً تحت نرم­افزار خاصی است. ما برای تسریع کار و تشخیص بهتر، هنگام تصمیم­گیری به این شکل عمل می­کنیم که هر کسی که روی این برنامه ویرایش انجام می­دهد و چیزی را حذف می­کند، برای ما حذف نمی­شود و فقط خط می

نظرات بسته شده‌اند.